Poka-yoke (ポカヨケ)

Japans voor 'vergissingen voorkomen': poka betekent onbedoelde fout of vergissing, yokeru betekent vermijden. Poka-yoke verwijst naar het ontwerpen van processen, producten of hulpmiddelen op zo'n manier dat het maken van fouten fysiek moeilijk of onmogelijk wordt, zonder afhankelijk te zijn van de aandacht of ervaring van de individuele medewerker.

De methode werd ontwikkeld door de Japanse ingenieur Shigeo Shingo. De oorspronkelijke term was baka-yoke: letterlijk 'dwaas-bestendig', maar die werd vervangen door poka-yoke nadat werkers zich beledigd voelden door de implicatie dat zij dwaas waren. De naamswijziging onderstreept een kerngedachte: fouten zijn zelden het gevolg van onoplettendheid van mensen, maar van processen die fouten toelaten of uitlokken. Poka-yoke richt zich op het systeem, niet op de persoon.

Twee functies
‍Poka-yoke-mechanismen vervullen een van twee functies:

Preventie maakt het onmogelijk om een fout te begaan. Het proces wordt fysiek of technisch geblokkeerd totdat de juiste handeling is uitgevoerd — een onderdeel past alleen in de juiste oriëntatie, een machine start alleen als alle veiligheidscontroles zijn voltooid.

Detectie signaleert dat een fout is opgetreden en stopt het proces of geeft een waarschuwing, zodat direct kan worden ingegrepen voordat de fout doorgaat naar de volgende stap.

Drie mechanismen
‍Shingo onderscheidde ook drie mechanismen waarmee poka-yoke in de praktijk wordt toegepast: contactmethoden die reageren op fysieke eigenschappen zoals vorm, gewicht of afmeting; aantalmethoden die controleren of het juiste aantal handelingen of onderdelen aanwezig is; en volgordemethoden die bewaken dat stappen in de juiste volgorde worden uitgevoerd.

Voorbeelden
‍In productieomgevingen zijn poka-yokes alomtegenwoordig: een mal die een onderdeel alleen in de juiste positie toelaat, een sensor die detecteert of alle bouten zijn aangedraaid, een weegschaal die controleert of alle onderdelen in een verpakking aanwezig zijn. Buiten de fabriek is het principe even herkenbaar: een simkaart met afgesneden hoekje die maar op één manier past, een wasmachine die niet start met een open deur, of een auto met automatische versnellingsbak die alleen start als het rempedaal is ingedrukt.

Relatie met jidoka
‍Poka-yoke is een van de concrete instrumenten waarmee het principe van jidoka, ingebouwde kwaliteit, in de praktijk wordt gebracht. Waar jidoka de filosofie beschrijft dat problemen aan de bron worden gestopt, biedt poka-yoke de mechanismen om dat te realiseren zonder voortdurende menselijke bewaking.

‍