‍Ishikawa-diagram

Een visueel hulpmiddel voor grondoorzaakanalyse dat mogelijke oorzaken van een probleem of afwijking ordent in gestructureerde categorieën. Door de vorm van het diagram wordt het ook wel visgraatdiagram of oorzaak-en-gevolgdiagram genoemd: het probleem staat aan de "kop" van de vis, de oorzaken vormen de "graten". De centrale horizontale as loopt naar het probleem toe, de zijwaartse vertakkingen representeren de oorzaakcategorieën.

Het diagram werd in de jaren zestig ontwikkeld door de Japanse kwaliteitsdeskundige Kaoru Ishikawa, die het voor het eerst toepaste bij Kawasaki. Ishikawa's centrale inzicht was dat kwaliteitsproblemen zelden één enkelvoudige oorzaak hebben, maar ontstaan uit een samenspel van factoren dat pas zichtbaar wordt als je systematisch zoekt.

Opbouw en categorieën
‍De vertakkingen van het diagram zijn georganiseerd rond vaste categorieën. In Lean worden standaard de 4M's gebruikt als hoofdcategorieën: Materiaal, Machine, Mens en Methode. Binnen elke categorie worden mogelijke oorzaken verder uitgesplitst in subcategorieën, totdat het team dicht genoeg bij de werkelijke grondoorzaak is gekomen.

Gebruik in de praktijk
‍Een Ishikawa-diagram wordt bij voorkeur in teamverband ingevuld, met mensen die het proces goed kennen. Het startpunt is een scherp geformuleerd probleem of effect aan de "kop" van het diagram. Het team brainstormt vervolgens systematisch per categorie over mogelijke oorzaken, niet om direct een oplossing te vinden, maar om eerst het volledige oorzaaklandschap in kaart te brengen.

Het diagram wordt vaak gecombineerd met 5x Waarom: voor de meest waarschijnlijke oorzaken die uit het diagram naar voren komen, wordt vervolgens doorgevraagd totdat de werkelijke grondoorzaak is gevonden. Samen vormen ze een krachtig instrument voor gestructureerde probleemoplossing en de eerste stap vóór het formuleren van tegenmaatregelen in een A3 of kaizen-actieplan.

Belang in Lean
‍Het Ishikawa-diagram past in de Lean-overtuiging dat problemen aan de bron moeten worden opgelost, niet symptomatisch behandeld. Door teams te dwingen breed te kijken naar materiaal, machines, mensen én methoden, voorkomt het dat teams te snel naar een voor de hand liggende oplossing grijpen zonder de werkelijke oorzaak te begrijpen.

‍

‍